काठमाण्डौं - मेरो कठीनतम् क्षण भनेको त्यो दिन विहिबार बेलुकीदेखि सोमबार विहानसम्मको अवधि रहे । म चुपचाप बेडमा पल्टेर सोमबार पर्खी रहें ।

हालै मेरो मुटुको सल्यकृया बाइपास सर्जरी सम्पन्न भएको छ । म ३ मे २००९ (बैसाख २० २०६६) आइतवार बेलुकी स्वास्थ्य चेकअपको लागि सहिद गंगालाल राष्ट्रिय हृदय केन्द्र बाँसबारी काठमाडौंको इमर्जेन्सीमा पुगेको थिएं।

यस केन्द्रका डा. युवराज लिम्बूको सकि्रयतामा विविध जाँच पछि अवलोकनार्थ मलाई सिसियु (CCU - Cardinal Care Unit) मा भर्ना हुन सल्लाह दिए अनुसार भर्ना भएं । मे ७ को विहान एनजिओग्राफ मार्फत जाँच भयो र ११ मे २८ बैसाख सोमबारका दिन विहान मेरो मुटुको सल्यकृया सम्पन्न भयो । यसपछि १७ मे मा डिसचार्ज भयो र २४ मे का दिन बाँकी रहेका टाँका काटने कार्य पनि सम्पन्न भएको छ । अब एक महिनापछि अर्थात् २६ जुन शुक्रबारका दिन अस्पतालमा जानु छ र सोही दिनदेखि मेडिकल डाक्टरको निर्देशनमा औषधी खानु पर्नेछ।

माथि भनिए झै डा. युवराज लिम्बूको पहलमा नै ७ मे विहिबारको विहान एनजिओग्राफबाट मेरो मुटुको जाँच भयो र सो एनजिओग्राफको रिपोर्ट अनुसार अप्रेसन अतिछिटो गर्न आव्रश्यक देखिएपछि डा. लिम्बूले 

सर्जिकल डाक्टरको टिमलाई सल्यकृयाको लागि हस्तान्तरण गरेछन् । सोही दिन साँझ सर्जन डा. रामेश कोइरालाको टोलीले मेरो अगाडि नै परिवारका सदस्यहरु- कान्छा छोरा गेसाङ (सजक), छोरी साङमो र भतिजो तेजलाल योन्जनलाई निम्न कुरा भनेका थिए - 

१. आउँदो सोमबार विहान ६ बजे तपाईको मुटुको बाइपास अप्रेसन हुन्छ । यस प्रकारको अप्रेसन ९५% सफल भएको छ, सफल हुन्छ । असफलताको सम्भावना ५% मात्र हुन्छ ।

२. मुटुको मूल नसामा रगतको ढिक्का देखिएकोले यसको लागि अप्रेसन गरिनेछ र यसका लागि देब्रे खुट्टाको नसा काटेर डाइभस्रन बनाउनु पर्ने हुन्छ ।

३. यो अप्रेसन आउँदो १५ वर्ष सम्मका लागि हुनेछ र केही थप वर्ष रोगीको खानपिनको व्यवहारमा निर्भर हुनेछ । पछि पनि अप्रेसन गर्न सकिनेछ ।

 

४. मुटुरोग विशेषज्ञको सल्लाह र निर्देशनमा जीवनभरि औषधी खानु पर्नेछ ।

 

५. अप्रेसन कक्षमा पुग्दासम्म पनि हर्ट अटुक हुन सक्ने सम्भावना रहन्छ । यो अवधि जोखिमपूर्ण छ । यस अवस्थामा हामी केही गर्न सक्दैनौं ।

 

६. अप्रेसनको लागि 'बी पोजिटिभ' भएको ५ पोका ताजा रगत चाहिन्छ र थप २ जनालाई स्टान्डबाइ राख्नु पर्नेहुन्छ । अप्रेसन अगाडि नै रगतको म्याच गरिसकेर तयारी अवस्थामा हुनुपर्छ।

७. आइतवार सम्ममा १ लाख ८० हजार रुपिया जम्मा गर्नु पर्नेछ आदि आदि ।

यत्ति भने पछि डाक्टरको टोली हिडे । छोरा गेसाङले डाक्टरले भनेका पहिलो २/३ हरफ पनि सुन्न सकेन र भावुक भएर ऊ बाहिर निस्केको थियो । मैले छोरी साङमोलाई भनें - 'आवश्यक पैसा र रगतको व्यवस्था गर ।' रगतको लागि ५ जना सकि्रय आफन्तको नाम टिपाएं अनि भनें - 'उनीहरुलाई जिम्मेवारी दिए रगतको लागि सहयोग गर्छन् ।' अन्य कुनै राय सल्लाह दिइन र कुराकानी पनि गरिन ।

मेरो कठीनतम् क्षण भनेको त्यो दिन विहिबार बेलुकीदेखि सोमबार विहानसम्मको अवधि रहे । सर्जन डा. रामेशले मेरै अगाडि सो अवधिमा कुनै पनि बेला हर्ट अटुक (हृदयाघात) हुन सक्दछ भनेका थिए । म चुपचाप बेडमा पल्टेर सोमबार पर्खी रहें । यताउता हिडडुल गर्न सम्भवै भएन । यस अवधिमा विभिन्न प्रकारका विचारहरु मनमा आइनै रहे पनि कुनै पनि विचारलाई जम्न दिइन । क्षणक्षणमानै उडाइ रहें । शारीरिक चहलपहल हुँदा वा मनमा कुरा खेलाउदाँ अर्थात् मानसिक तनाव भएर हृदयाघात हुने खतरा जो थियो । शान्त रहने प्रयास गरें । हृदयाघात भनेको मुटुको नसा पुरै वन्द हुने अवस्था रहेछ ।

उतिखेर डाक्टरको भनाइबाट परिवारका सदस्यहरुलाई के कस्तो प्रभाव पर्यो मैले सोचिन र सोधिन पनि । सो अवधिमा मैले मानसिक तनाव बढाउनु ठीक थिएन । पछि, अहिले थाहा पाएँ -अप्रेशनको कुराले परिवारमा निकै ठूलो झडका लागेछ, डरत्रासले कामे छन् र रुवावाससमेत भएछ । उनीहरुलाई सम्झाउन बुझाउन आफन्तजन र छिमेकीहरुले निकै सहयोग गरेछन् । जेठो छोरो ग्याल्पो अध्ययनको क्रममा अमेरिकाको वेस्ट भर्जिनियामा रहेकोले उनलाई पनि समयमा सूचना प्रेषित गर्ने आँट गरेनछन् र ऊ आफैंले सोधखोज गर्दा पनि प्रष्ट जानकारी दिइएनछ र अप्रेसनको सफलता पछि मात्र यर्थाथ जानकारी दिएछन् ।

अप्रेसनको लागि आवश्यक रकम परिवारजनले समयमै जुटाएछन् । रगतको लागि साथीहरुले निकै सकि्रयता देखाएछन् । धेरै आफन्त मित्रहरु रगत दिन तयार भएका रहेछन् । अप्रेसनको दिन ठूलो संख्यामा परिवारका सदस्यहरु, आफन्तहरु, शुभचिन्तकहरु भेला भएर, धार्मिक स्थलहरुमा समेत गएर मंगलमय शुभकामना व्यक्त गरेका रहेछन् । सोमबार विहान ६ नबज्दै मलाई अप्रेसन हलतिर लादा नै कतिपय आफन्तलाई मैले भेटेको थिएं ।

प्रेसका मित्रहरु विशेष गरी बुद्ध योन्जन (सगरमाथा एफएम), विष्णु मोक्तान (तामाङसमाज डटकम) र प्रदीप थापामगर (यूएस नेपाल अनलाइन डटकम) ले महत्वपूर्ण भूमिका निर्वाह गरेका रहेछन् । उनीहरुले आ-आफ्ना मिडियाबाट मेरो विरामीको सूचना र मैले पुर्याएको योगदानको व्याख्यासहित प्रशारण र प्रकाशन गरेका रहेछन् र धेरैजसो आफन्तजन र सहकर्मीहरुले संचारका यीनै माध्यमबाट मेरो स्वास्थ्यको बारेमा थाहा पाएछन् र पछि केहीले फोन मार्फत् थप जानकारी पनि लिएछन् ।

विशेषगरी लामो समयदेखि सम्पर्कविहिन अवस्थामा जापानमा रहेका मित्र रेख ब्लोनले फोनमार्फत् मेरो स्वास्थ्य स्थितिबारे थप जानकारी लिएछन् भने लण्डनमा रहेका जीत प्राखि्रनले अनलाइनमार्फत् नै आफ्ना भावना पोखेका रहेछन् ।

मेरो हालको कार्यक्षेत्र बहुभाषिक शिक्षा क्षेत्रमा पनि निकै ठूलो झडका परेछ । यस क्षेत्रका मित्रहरु भेटघाटमा आए, आइरहेकाछन् र फोनबाट मेरो स्वास्थ्यको बारेमा जानकारी लिइरहेका छन् र सुस्वास्थ्यको शुभकामनामा व्यक्त गरिरहेका छन् । नेपाल बाहिरका विशेषगरी डा. तोभे स्कुटनाब-काङगास र डा. रर्वट फिलिप्सनले निकै चासोका साथ शुभकामना पत्र पठाएका रहेछन् र इना नुरमेलाले फोन गरेर अप्रेशनको सफलताको कामना व्यक्त गरेछन् । विशेष गरी पाइभी आहोनेनले निकै सकि्रय भएर सर्वत्र पत्राचार र फोन सम्पर्क बढाएछन् ।

विशेष गरी गत तीन दशकदेखि तामाङ पत्रकारिता, भाषा विकास, साहित्य, संस्कृति, सामाजिक संस्था र समाज सेवाको क्षेत्रमा देखिएको मेरो सकि्रयता, निरन्तरता र आदिवासी जनजाति सम्वन्धी अध्ययन, अनुसन्धान, मातृभाषामा शिक्षाको क्षेत्रमा मेरो संलग्नता र सकि्रयताको कदर स्वरुप आफन्तजन र सहयात्री मित्रहरुले मलाई सम्झिराखेका रहेछन् । उनीहरुले अझै पनि धेरै अपेक्षा राखेका रहेछन् मबाट ।

म सिसियुमा रहेको बेलामा पनि मैले सोचेको थिएं- अप्रेसन पछिको बाँकी समयावधिमा के गर्ने, के लेख्ने मैले मनमा योजना बुनेको थिएं -

पहिलो चरणमा, अहिलेको अध्ययन र कार्यक्रमलाई निरन्तरता दिने अर्थात् बहुभाषिक शिक्षा, मातृभाषा र आदिवासी अध्ययन तथा संविधान सभामा केन्द्रित हुने,

दोस्रो चरणमा, कुनै तामाङ गाउँका तामाङ लोकसाहित्यको अध्ययन, अनुसन्धानमा केन्द्रित हुने, र,

तेस्रो चरणमा, आदिवासी चिन्तन, दर्शन, बहुलवादी दर्शनको अध्ययन र व्याख्यामा केन्द्रित हुने । मूलतः नेपाली लोकजीवनको अध्ययनमा केन्द्रित हुने सोंचें ।

यी चरणहरु ५/५ वर्षको रहने गरी सोचेको थिएं । अहिले पनि म यो सोंचमा छु । हाँलाकि मैले अझै ६ महिना यस्तो गहन सोंच र कि्रयाकलापतिर उन्मुख हुनुहुदैन होला ।

अस्पतालको बारेमा पनि केही शब्द लेख्न आवश्वक ठानेको छु । अस्पताल व्यवस्थापन राम्रो, सफा र चुस्त छ । सरसफाइमा नियमित ध्यान दिएको छ । प्रांगणको चौर र फुलबारीको सबैले प्रशंसा गरेको पाएँ । सिसियु र आइसियु (ICU - Intensive Care Unit) का नर्सहरु तथा सरसफाई गर्ने दिदीहरुले विरामीको नियमित रुपमा हेरचाह, सरसफाइ र पुछपाछ गर्दा रहेछन् र औषधि नियमित खुवाउँदा रहेछन् । नर्सहरु अत्यन्त व्यस्त छन् एक क्षण पनि उनीहरुलाई फुस्रद देखिन । विरामीको अवस्था हेरी एउटा नर्सलाई एउटादेखि तीन वटासम्म विरामीको जिम्मेवारी दिएको हुँदो रहेछ ।

खडकेको कुरा के भने आइसियुमा विरामीले मागेको खाने कुरा समयमा पाउँदो रहेनछ । म आइसियु बसेको दोस्रो दिन विहान ५ बजेतिर नै भोक लागेर मैले खाने कुरा मगाएको थिएं र सो खाने कुरा अपहूान्न २ बजेतिर मात्र पाएं । यत्ति सारै भोग लागेको थियो कि मैले ११ बजेतिर मेरो अगाडिको विरामीको खानेकुरा जुस मगाएर खाएं । पछि यसै कारण एक जना धरानका लिम्बू विरामी पनि दुइदिनमा नै आइसियुबाट सबै प्रकारका उपचार संयन्त्रसहित क्याविनमा सरेको थाहा पाएं । मैले के देखें भने नर्सहरु ठूलो रातो फर्ममा के हो भरेको भरेकै गर्दा रहेछन्, एउटा औषधि विरामीको नाउँमा ल्याए पनि वा विरामीलाई कुनै खानेकुरा ल्याए पनि खाने कुरा खुवाउनु भन्दा अगाडि सो फार्ममा भर्दा रहेछन् । मलाई लाग्यो त्यो सम्भवतः अप्रेसनमा राखेको डिपोजिट रकमबाट प्रवेश गराएका समानको रकम घटाउदाको धपेडी हो । सोही कारणले कहिलेकाही विरामीलाई खान दिन भुलिदो हो ।

त्यत्ति बेला मलाई विकासे योजनाको सम्झना आयो - जुन विकासे कार्यक्रमका कर्मचारीहरु राम्रो प्रतिवेदन बनाउन बढी ध्यान दिन्छन्, व्यस्त हुन्छन् सो कार्यक्रमको गुणस्तर न्यून हुन्छ, समुदायले योजनाको राम्रो फल पाएको हुदैन । उनीहरु जहिले पनि बजेट खाता दुरुस्त राख्न र कार्यक्रम सम्पन्न गर्नेतिर बढी उन्मुख हुन्छन् कार्यक्रमको गुणस्तरतिर कम ध्यान दिन्छन् । नेपालमा धेरैजसो एनजिओ तथा आइएनजिओहरुले यसरी नै विकासे योजना सिध्याएका हुन्छन् । मसंग यस्को प्रत्यक्ष अनुभव र उदाहरण छ ।

सम्भवतः नर्सहरु पनि डिपोजिट रकम घटाउन भुल्ने डरले प्रत्येक आइटम प्रवेश गराउनमा नै व्यस्त भएर विरामीको खाना र अन्य आवश्यकताप्रतिको जिम्मेवारी भुलेको जस्तो लाग्यो । मलाई यस्तो लागेको पनि हुनसक्दछ तर विरामीले समयमा नै खान नपाएको भने पक्का हो । म आफैं भुक्तभोगी बनें । तसर्थ यसतर्फ विरामीका आफन्तहरुले विरामीले समयसमयमा खाना मगायो कि मगाएन र भित्र पठाइसकेको खाना खायो कि खाएन यसप्रति चनाखो हुन आवश्यक छ । यसै गरी अस्पताल पक्ष विशेष गरी डाक्टरहरुले पनि यसतर्फ ध्यान पुर्याउन आवश्यक देखेको छु ।

सर्वप्रथम मेरो रोगको बारेमा शंका डा. प्रशन्न पराजुली र डा. निहारिका पराजुलीले गरेका हुन् । उनीहरुले मेरो रोगको लक्षण सुनेर मलाई गंगालाल अस्पतालमा जान सल्लाह दिए र सोही सल्लाह अनुसार म सोही दिन अस्पताल जान तयार भएको थिएं । पहिलो पटक बैसाख ७ गते यस रोगको लक्षण ममा देखा परेको थियो, मैले सोही दिनदेखि दुइ/तीन ठाउँमा चेकअप गरेको पनि हो, इसिजि (ECG-Electrocardiogram) गरेको पनि हो तर पनि लगभग २ हप्तासम्म रोगको पहिचान हुनसकेको थिएन । म डा. पराजुलीहरुप्रति कृतज्ञ छु । यसबाट मैले इसिजिमा मात्र भर पर्नु नहुने रहेछ भनेर बुझ्ने मौका पाएं।

म अहिले स्वास्थ्य लाभ गरिरहेको छु । मलाई लाग्छ म छिटोछिटो निको भइरहेको छु, देब्रे खुट्टाको नसा काटिएको हुनाले डाक्टरले सतर्क गराएको छ - खुट्टा प्यारालाइसेस हुन सक्छ । ६ महिनासम्म हिडहुल गर्दा पट्टी बाधेर मात्र हिडने र बस्दा खुट्टा तेस्याएर बस्ने खुम्च्याएर होइन, खुट्टालाई निरन्तर चलाइ रहने आदि । यसैगरी फोक्सोलाई दुरुस्त राख्न निरन्तर बेलुन फुक्ने र बेलाबेलामा सिकाए अनुसारको फोक्सो फुल्याउने व्यायाम गर्ने । अप्रेसन गरेको ६ महिनासम्म छातीमा अप्ठुरो हुने, असजिलो हुने खालका कुनै प्रकारका कि्रयाकलाप नगर्ने आदि ।

यसै गरी खानपिनमा रातोमासुको परिकार विशेष गरी खसी र बङुगुरको मासु नखाने, बोसिलो र नुनिलो खानेकुरा कम खाने आदि डाक्टरले सल्लाह दिएका छन् । अहिले यी सबै निर्देशनलाई म पालना गरिराखेको छु । मेरा आफन्त तथा मित्रहरुलाई खसी र बुङ्गुरको मासुको परिकार, धुम्रपान जस्ता खानेकुराहरु नखाने सल्लाह दिन्छु किनकि मुटुको रोगको उपचार निकै महँगो हुँदो रहेछ । अस्पताल अवधिभरिमा नै मेरो उपचारमा ३ लाख १० हजार रु. सकिएछ ।

यस लेखनकै क्रममा मेरो उपचारको क्रममा विभिन्न प्रकारले म र मेरो परिवारलाई सहयोग पुर्याउने, सुस्वास्थ्यको शुभकामना व्य्रक्त गर्ने र मेरो सुस्वास्थ्यको कामना व्यक्त गर्ने निम्न समुदायका 

सदस्यहरुप्रति हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु:

-परिवार तथा वंशजका सदस्यहरु 

-नाता-कुटुम्ब तथा आफन्तजन 

-छरछिमेकी तथा मित्र मण्डली 

-तिल्पुङ-काठमाडौं तामाङ समाजका सदस्य तथा अन्य समाजसेवीहरु 

-रक्तदाताहरु - बुद्ध योन्जन (सिन्धुपाल्चोक), रविन तामाङ (रामेछाप), क्षितिज गुरुङ (काठमाडौं), असीम पाण्डे (काडमाडौं) तथा दीपक रेग्मी (कंचनपु) र सुशील चटौत (कंचनपुर) । 

-सम्पादन तथा लेखन क्षेत्रका सहयात्रीहरु 

-मातृभाषा साहित्य र संस्कृति सम्वन्धी आन्दोलनकर्मीहरु 

-विभिन्न क्षेत्रका परिचित विद्वान मित्रहरु 

-शिक्षा क्षेत्रका सहयात्री तथा पदाधिकारीहरु 

-बहुभाषिक शिक्षा सम्वन्धित राष्ट्रिय तथा अन्तर्राष्ट्रिय व्यक्तित्वहरु 

-मिडिया क्षेत्रका मित्र तथा शुभचिन्तकहरु

-अप्रेशनमा संलग्न डाक्टर सर्जन्ट नस्र तथा सेवाप्रदायकहरु ।

अहिले भेटघाट, फोन सम्पर्क आदि माध्यमबाट आफन्तजनसंग मेरो सम्पर्क जीवन्त छ । केही लेखन कार्य पनि सुरु गरेको छु । मेरो मुटुको सफल अप्रेशन भएकोमा मेरा परिवारजन, कुलकुटुम्ब, आफन्त, मित्रवर्ग, शुभचिन्तक तथा सहयात्री मित्रहरु सबै हर्षित छन्, आन्नदविभोर छन् । म पनि आफ्नो नयाँ जीवनप्रति निक्कै उत्साहित भएको छु। सबैले मप्रति देखाएको असीम माया, ममता र सद्भावप्रति म पुनः हार्दिक आभार व्यक्त गर्दछु । आउँदा दिनहरुमा पनि यहाँहरुबाट यस प्रकारको माया, ममता र सद्भावको अपेक्षा राख्दछु ।

-Amrit Yonjan-Tamang in Kathmandu

 

Photo: eEyeCam