Inside

All Time Top 50 News

'मलाई खुत्रुक्कै पार्‍यो जेठान तिम्रो बैनीले'- नेपाली लोकगीत संगितका अमर स्रस्टा मास्टर मित्रसेनको ११८ औं जन्मोत्सब PDF Print E-mail
Share
User Rating: / 0
PoorBest 
Written by Trilok Singh Thapa Magar   
Friday, 03 January 2014 17:10

Special: 3 photos: प्रवाश भारतमा जन्मेका नेपाली लोक साहित्य एवम् लोक सङ्गीतका प्रख्यात सङ्गीतकार तथा साहित्यकार मास्टर मित्रसेन थापा मगरको योगदान महत्वपूर्ण तथा प्रशंसनीय छ । मास्टर मित्रसेनको सम्मान गर्दै नेपाल सरकारले सन् १९९९ को नोबेम्बर २० तारिख रु. १ को दश लाखप्रति हुलाक टिकट प्रकाशन गरेको थियो भने भारत सरकारले सन् २००१ मा रु. ४ को हुलाक टिकट प्रकाशन गरेको थियो। उता हिमान्चल राज्य सरकारले मित्रसेन साहित्य संगित सभासंग मिलेर मित्रसेनका दुई दर्जनभन्दाबेशी रचना कृतिहरुको प्रकाशन गरिसकेको छ।


The great Nepalese folk singer & musician Master Mitrasen Thapa Magar's philatelic stamps were issued by Nepal Government and India Government in 1999 and 2001 respectively. Photos courtesy: 'Mitrasen Ra Unko Den' by Pradeep Thapa Magar (2000) and veergorkha.com

सङ्गीत तथा नाट्य प्रज्ञा प्रतिष्ठानका कुलपति अम्बर गुरुङले मित्रसेनप्रति आफ्नो उद्गार यसरी व्यक्त गरेकाछन्- "उहाँ (मित्रसेन) ले रोप्नु भएको नेपाली सङ्गीतको वीजबाट उम्रेका रुखको फल अहिले हामीले पाइरहेकाछौं । मित्रसेनले लगाएको गुनको आफुहरु सधैं ऋणी रहनेछौं।"

मित्रसेन सन् १८९५ को डिसेम्बर २९ तारिख भारतको हिमान्चल राज्यको धरमशाला (अहिले दलाई लामाको बसोबास स्थल) स्थित छावनी धाराखोलामा जन्मेका थिए। उनको देहान्त सन् १९४६ को अप्रिल ९ तारिख उही धरमशालामै भएको थियो।

Master Mitrasen Thapa Magar. Portrait by Sunder Shrestha, Ideal Designers for 'Mitrasen Ra Unko Den' by Pradeep Thapa Magar, 2000

नेपाली सङ्गीतमा केहि यस्ता स्रष्टाहरु छन् जसको गीत बर्षौंदेखि गाउँ, शहर, मेलापात, हिमाल, पहाड, तराईका हरेक क्षेत्रमा उत्तिकै लोकप्रिय छन् । यस्ता थोरै स्रस्टाहरु मध्ये एक हुन्- मास्टर मित्रसेन थापा मगर । 'मलाई खुत्रुक्कै पार्‍यो जेठान तिम्रो बैनीले' वा 'लाहुरेको रेलिमाई फेसनै राम्रो', 'धानको बाला झुल्यो हजुर देशै रमाइलो' वा 'भन गोरखाली दाजुभाइ' आदि उनका गीतले सङ्गीत प्रेमीहरुको मन छोएको छ । त्यसैगरी मित्रसेनका 'छत्रे टोपि ढल्काई', 'खुकुरी चम्काई', 'चुइं चुइं चुइकिने जुत्ता', 'अब त जाउं कान्छी घर', 'स्वामी नजाउ विदेश', 'होमे साले पेमे', 'केन गर्छौ तानातानी' आदि गीत त्यत्तिकै चर्चित एवम् लोकप्रिय छन् ।

"अब त जाउँ कान्छी घर, बाटो छ उकाली ओराली
अँधेरी खोला गुँयाली पाक्यो, हई माया चरिले चाखेको
गीत र गाउनु सीपैमा छैन, हई माया बचनै राखेको।"

"म भक्त छु आफ्नु (नेपाली) जातिको, मेरो विनती फालाफाल नगर
चोट लागेर दुखेको यो दिललाई नून छरी अझ बेहाल नगर
जाति धर्म बुझें जहिलेदेखि, जाति प्रेममा जोगी भएको छु
म अलख जगाउँदै डुल्दैछु, मलाई भिक्षु भनी अपगाल नगर।"


नेपाली गीतका अन्वेषक, रचनाकार तथा गायक मित्रसेन झ्याउरे सम्राटको उपाधिबाटसमेत प्रसिद्धि पाएका थिए । उनी यस्ता नेपाली गायक हुन् जसले ग्रामोफोन रेकर्डमा पहिलो पटक झ्याउरे गीतको प्रयोग गरेका थिए । झाम्रे वा झ्याउरे गीतलाई नेपालका सम्पन्न परिवारका घरदैलोसम्म पुर्‍याउने श्रेय पनि मास्टर मित्रसेनलाई जान्छ । झ्याउरे र झाम्रे गीतलाई डिस्क रेकर्डको माध्यामबाट अन्तर्राष्ट्रिय स्तरमा प्रचार तथा प्रसार गर्न उनी सफल भएका थिए ।

मास्टर मित्रसेन थापाका गीत सङ्गीतमा नेपाली गाउँ घर समाजका भावनाहरु स्पष्टरुपमा प्रतिविम्वीत हुनु नै उनको रचनाको मुख्य विशेषता रहेको छ । फलस्वरुप उनका सदाबहार गीतहरु उत्तिकै गुलियो, आकर्षक, तथा मनोरञ्जक छन् । उनीद्वारा रचना गरिएका झ्याउरे गीतमा हास्यव्यङ्ग र श्रुङ्गारिता पाइन्छ भने नेपाली कव्वाली गजलमा पनि त्यत्तिकै दखल रहेको छ ।

मास्टर मित्रसेनका गीतलाई प्रख्यात सङ्गीतकार शम्भुजित बास्कोटाले चलचित्र 'प्रेमपिण्ड' र गोपाल योञ्जनले चलचित्र 'कान्छी' मा प्रयोग गरेका थिए । यसले पनि के देखाउंछ भने मित्रसेनका गीत बर्तमान आधुनिक समयमा र पछिल्लो पुस्तामा पनि त्यत्तिकै चर्चित एवम् लोकप्रिय छन् ।

मास्टर मित्रसेन थापा मगर गीतकार, रचनाकार एवम् सङ्गीतकारकासाथै समाजसेवी पनि थिए । आफ्नो पुख्र्यौली भुमी नेपाली समाजका सामाजिक दुर्दशा देखेर उनी ज्यादै दुखि भएका थिए । त्यसै कारणले गर्दा जाँड रक्सी नखान, बहुविवाह नगर्न, फेसनमा भुलेर नेपाली जातीय मौलिकता नविर्सन आदि सन्देश आफ्नो रचनाका माध्यामबाट सञ्चारित गरे । उनका गीत, सङ्गीत, कविता, भजन, कव्वाली, र गजल आदि सामाजिक उत्थानका विषयमा आधारित रहेका थिए । यसरी हेर्ने हो भने मित्रसेन केवल साहित्य एवम् सङ्गीतका सेवक मात्र होइनन् समाज सुधारककोरुपमा पनि उनको योगदान महत्वपुर्ण रहेको ठहरिन्छ ।

मास्टर मित्रसेनले सिर्जना गरेका निवन्ध संग्रह 'हितको कुरा', 'मित्रको डायरी', 'उन्नतिको साँचो', 'सुशिलता', 'प्रेम', 'समयको उपयोगिता', 'अभिमान निषेध', 'कृतज्ञता' आदि दार्शनिक, रोचक, बोधगम्य, सरल तथा शिक्षाप्रद छन् । मास्टर मित्रसेनका रचनाहरु अध्ययन गर्दा अति आनन्दको अनुभुति हुन्छ ।

मास्टर मित्रसेनद्वारा रचना गरिएका कथाहरु 'तीर्थयात्रा', 'तीन कुरा', 'तीन साधु' आदि गद्य तथा पद्य विद्यामा लेखिएका छन् । यी कथाहरुको अध्ययन गर्दा एउटा वेग्लै स्वादको अनुभुति एवम् आभास पाइन्छ ।
मित्रसेनद्वारा रचना गरिएका खण्डकाव्य, गीता तथा बुद्धका उपदेश तथा टाल्सटायका केहि कृतिहरुको भावानुवाद अध्यन्त सरल, सहज तथा बोधगम्य छन् ।

त्यस्तै, गजल, कविता तथा कव्वालीका माध्यामबाट हास्य व्यङ्गमा आफ्नो भावना पोख्न उनी ज्यादै सिपालु थिए । हास्यव्यङ्ग रचनाका केहि पंक्तिहरु यस प्रकार छन्:

"पांच आना छ दिनको कमाई, छ आनाको रक्सी
मासु खान पाइन भनी बुढी हेर ठुस्की
अम्मल पुरा नभएमा ज्यानै जाने खुस्की
साहुसित मन्टो लुकाई हिंड्छ जुस्की जुस्की
अदालतले फुर्कि गर्दा बल्ल बुढी झस्की"


मास्टर मित्रसेनका रचना एवम् सिर्जनाहरुलाई नियालेर हेर्ने हो भने उनी बहुआयामिक ब्यक्तित्वका स्रष्टा हुन् । अतः उनका साङ्गीतिक तथा साहित्यिक योगदानको निरन्तर चर्चा परिचर्चा, विचार विमर्श तथा अध्ययन मनन भइ राख्नु पर्दछ । सदाबहार गीतका गायक एवम् गीतकार मित्रसेन विश्वका जुनसुकै ठाउँमा बसोबास गरेका नेपालीहरुका मुटुका धुकधुकी तथा उत्तिकै लोकप्रिय बन्न सकेकाछन् ।

-Triloksingh Thapa Magar in Kathmandu

www.mastermitrasen.org

(लेखक मास्टर मित्रसेन स्मृति प्रतिष्ठान काठमाडौका अध्यक्ष हुन्।)

Comments

Please login to post comments or replies.
 

Be the first to know

Member Login





OUR COMMITMENT

USNepalOnline.Com is a New York-based popular community news portal dedicated to the Nepalese community in New York and around the world. We bring news and views from Nepal and from the Nepalese Diaspora. We are committed to providing a wide array of international features relating to Nepalese politics, people, lives, culture and so on. Our dedicated editors, representatives, and contributors in New York, Nepal and from elsewhere work to bring Nepal and the Nepalese into the cyber-world as it happens. We operate as a primary news source that touches the lives of the Nepalese community in ways that matter most to our readers. Our mission is to provide quality news and educational resources about Nepalese culture and its people within and beyond the Nepalese-American community.